Sto’ ‘800 (chijeottokosce) poddhì antrepi żìonta emmès tin glossa, tin nnnorimìa ce tes usanze pu èrkatto attin Grecia, polemìsane tosso na chrisune pleo’ poddhì ta simàddia ellinikà pu ìchamo stin Grecìa Salentina ce sti’ Kalimera. Ettù dìttome tus monumentu pu kàmane jà ‘cinu, nsignonta atto Vito Domenico Palumbo o pleon mea pu polèmise tosso es oli ti’ żoì’-tu na mi’ kami na pesani e glossa grika, gràfonta kunti, traùdia ce kampossa pràmata pu mas mìnane. Depoi kulusume ma ‘cinu pu kratèsane żontanì tin lumera ti’ cinùrria Grecia. Jûs addhu pu ine norimmeni pleo’ poddhì o pleon alìo ‘e’ kàmane monumentu ma chrìżżune poddhì jatì, stus cerù pù to kulusisi to griko èrkato sto pi prama paleo, kàmane na ttasi ris àrtena e glossa ce e nnorimìa grika.
Vito Domenico Palumbo (1854-1918)
Cipo tu Komune
Vito Domenico Palumbo àntrepo pu èkanne tossa pràmata, ìnose atti’ fonì tu jenu tis Grecìa Salentina ce tâgrapse panu sta chartìa, kuntu, traùdia, biumbò, loja atto griko ce atto dialetto pù Luppìu. Ola pràmata ti o jeno “ma diu glosse” nnòriżże ce èkanne na màsune e addhi. V.D. Palumbo polèmise ja saranta chronu pos ìchane kàmonta t’ adèrfia Grimm na mi’ chasì e glossa ce tin nnorimìa tu jenu. Ègrapse tossa òrria traùdia kundu “ Matinata”, norimmeno mô noma “Kalinnitta”.
Èkame na nnorìsune stin Italia stin Grecia ce stin Europa ( puru stin Alessandria d’ Egitto), to’ Salento pu mili ton griko. Jà tossus chronu emmès ton ‘800 (ottokosce) ce ton ‘900 ( enneakosce), pire ston Istituto Filologico Ellenico tu Kostantinopoli ta chartìa pu grafe na sosi kami enan concorso pu jènato passo’ chrono jîn glossa greka spermeni sto’ kosmo.
Ja diu chronu èsire ce tu dòkane enan Diploma tu Meritu atton Ria Giorgio I tis Grecia.
Ta chartìa grammena atto Palumbo ta vvrìkane stin Accademia tis Athina, o Luigi Tommasi ce o Jannis Sidirokastritis ta studièpsane, ta gràpsane es grika es greko ce ston italiano ce o Cirkulo Kulturale Arci Ghetonìa L.482/99, èkame trìa biblìa mîn Unione tos Chorìo attin Grecìa Salentina.
Giuseppe Gabrieli (1872-1942)
Cipo tu Komune
Ris dopu ìbbie sto’ Liceo stùdie tes glosse ce nnorimìe atton Oriente ce puru atton oriente tis Italia “ e Grecìa Salentina”.
Èkame ton bibliotekario stin Accademia tos Linceo ma kulùsise j’ oli ti’ żoì na piastì mîn glossa ce nnorimìa grika. Ègrapse 250 ( diusakosce-pettinta) biblìa merammena es exe mire:
Orientalia, Bibliografìa, Puglia ce Grecìa Salentina, Memorie Lincee, Educazione ce addhe.
Brizio De Sanctis (1863-1951)
Cipo tu Komune
Èbbie tin Laurea ste’ Lettere ce Filosofia, èkame to’ Preside ston Istituto Pareggiato pù Luppìu, epù èkame na ttàsune pràmata ndiastikà na màsune e studenti.
Piasti mîn glossa grika. Ègrapse o Ave Briti, ena’ traùdi jôn An Vriżio. Na vvriki pràmata panu ston An Vriżio melètise ta gramma tu Jà Gregòriu Magnu ce tu Settimiu Severu.
Giannino Aprile(1918-1968)
Cipo tu Komune
Polèmise jîn glossa ce nnorimìa grika ce èkame ‘o’ Sindako ti’ Kalimera atto 1956 (chijenneakosce-pettintaexe) ris to’ 1960 (chijenneakosce axinta). Mûs kalimeritu èttiase tin “ Villa”, epù echi ti’ Stele Attica, pu mas ti’ doke e Grecia sto’ 1959 (chijenneakosce-pettintannea) ce jùrise mô’ cerò, to pleon mea simài pu nonni tin Grecìa Salentina mîn mana Grecia.
Es Taranto ègrapse ena’ kecci biblìo xe traùdia môn Mascia Oronzo Parlangeli.
O Giannino kulùsise na vvriki pràmata grammena es grika ce ma olo ‘cino pu iche nòsonta, dopu alìo pu iche pesànonta, gràpsane enan biblìo sto’ 1972( chijenneakosce addovintadiu) ce sto’ 1990 (chijenneakosce annovinta). ( “Traudìa” ene o pleo nnorimmeno stin Grecìa Salentina).
Pasquale Lefons(1873-1925)
Piazza F.co Pantaleo Gabrieli
Jennisi sti’ Kalimera, o tio’-tu o patera Don Vito Lefons, ton èmpose na studiezzi ce na gapisi ton griko ce tin glossa ti’ mana Grecia.
Èmine es Firenze epù ston 1902 ( chijenneakosce -diu) lauretti ce depoi èżise ecì. Passo’ kaloceri jùriżże sti’ Kalimera’-tu.
Nnòriżże kamposse glosse, ma pleo’ pus ole ton griko, ton greko ce to’ fìnniko. Atto’ fìnniko ègrapse stes addhe glosse tossu kuntu. Ìnose essadìa essadìa tossa loja grika ce èkame to “Glossario Lessico greco-otrantino tis Kalimera”. O G. S. Mercati, attin Università pù Romi depoi to pubblìkezze